bodhisattwa

Kim jest bodhisattva?

Słowo bodhisattva składa się z dwóch wyrazów -- bodhi, czyli doskonała wiedza, całkowite oświecenie, przebudzenie (od pierwiastka budh, budzić się, być przebudzonym) i sattva, czyli istota, również istnienie, prawdziwa natura, charakter, rzeczywistość (od sat, które jest imiesłowem czasu teraźniejszego, utworzonym od pierwiastka as, być). Znaczenie możemy wykładać jako "istota, której naturą jest wiedza doskonała", "istota oddana poszukiwaniu wiedzy doskonałej", przy czym wiedza doskonała jest określeniem osiągnięcia stanu buddy.

Mimo iż kojarzone ściśle z doktryną buddyzmu mahajany i często, acz powierzchownie, uważane za jej najważniejszą innowację, pojęcie bodhisattwy zostało ukute przez szkoły wcześniejsze. W tekstach hinajany bodhisattwa występuje jako przyszły budda, tzn. istota w danym momencie znajdująca się na wcześniejszym etapie rozwoju, a w przyszłości mająca zostać buddą. Uznawano przeważnie, że w każdym świecie (w każdym przedziale czasowym) może istnieć tylko jeden budda, w konsekwencji mógł też istnieć tylko jeden bodhisattwa (który miał się stać buddą przyszłości). Najczęściej używano więc tego słowa w odniesieniu do któregoś z poprzednich wcieleń Buddy Śakjamuniego. W odległej przeszłości bowiem Gautama, pragnąc zostać buddą, złożył przed ówczesnym buddą Dipamkarą ślub osiągnięcia oświecenia (zwany pranidhana), od którego rozpoczął swą drogę bodhisattwy. Podczas niezliczonych wcieleń Gautama praktykował z całym oddaniem, ćwicząc się w doskonałościach zwanych paramitami, wśród których za najistotniejsze uznawano mądrość (pradźnia) i pełne miłosierdzia dawanie (dana). Zwłaszcza miłosierdzie, przepełniające przyszłego buddę, powinno było być praktykowane aż do poświęcenia samego siebie, swojego życia. Taka była też praktyka innych bodhisattwów, we wszystkich epokach.

Słowo bodhisattwa używano więc również i w odniesieniu do Maitrei, Buddy przyszłości. O przepowiedni, iż Maitreja narodzi się w przyszłym świecie, gdy długość ludzkiego życia sięgnie osiemdziesięciu tysięcy lat, mówi się m.in. w Ekottara-agamie i Dighanikai. Zaś poprzednim wcieleniom Buddy Gautamy poświęcone są m.in. zbiory opowieści nazywanych dziatakami (1), np. składający się z 547 utworów zbiór zawarty w Khuddakanikai. Utwory zebrane w nim to różnej długości proste bądź skomplikowane opowieści prozą, przeplatane wierszami, ballady, dialogi, eposy itd. Najczęściej są to po prostu popularne bajki czy ludowe opowiastki, zaadaptowane do celów buddyjskich np. przez uczynienie głównego bohatera bodhisattą (bodhisatta, palijska forma sanskryckiego bodhisattva). Każda dziataka poprzedzona jest krótkim objaśnieniem, głoszącym, iż oto w tym wcieleniu bodhisatta odrodził się z łona istoty ludzkiej bądź takiego to zwierzęcia.

I tak np. dziataka 193 opowiada o dobrym mężu, który ratuje swą żonę od śmierci, dając jej do wypicia własną krew. Gdy niewdzięczna kobieta zdradza go i usiłuje zabić, strącając ze skały, bodhisattę ratuje ogromna jaszczurka. Bohater udaje się następnie do miasta, gdzie, dowiedziawszy się o śmierci swego ojca, króla, zasiada na tronie i rządzi sprawiedliwie, hojnie rozdając jałmużnę biednym. Po jakimś czasie przychodzi do niego z prośbą o pomoc dla siebie i swego kalekiego kochanka jego była niewierna żona. Król opowiada o jej poczynaniach swym ministrom i wypędza ją z kraju, dodatkowo nakazując przywiązać jej do głowy kosz, w którym nosiła swego kochanka, w taki sposób, by nie mogła go odwiązać. Tym, co wydaje się najbardziej charakterystycznie buddyjskie w dziatakach, to właśnie owa skłonność do przesady w opisywaniu niezwykłego miłosierdzia bodhisattwy, który oddaje własną krew, by kogoś uratować (albo karmi głodnego tygrysa własnym ciałem).

Tego typu opowieści zostały zawarte w zbiorze dziatak. Bodhisatta nie zawsze był w nich bohaterem; poza tym w zbiorze tym znajdziemy także krótkie anegdoty, facecje i sentencje, które często nie miały wydźwięku buddyjskiego. Używano ich dla ilustracji albo ubarwienia kazań zarówno dla laików, jak i mnichów.

Przejście od hinajanistycznej do mahajanistycznej koncepcji bodhisattwy odbywało się stopniowo. Na ukształtowanie się mahajanistycznego rozumienia tego pojęcia miały zapewne wpływ pojedyncze przypadki arhatów, którzy z różnych powodów nie wkroczyli w nirwanę. Można tu zacząć od pięciuset arhatów, których po odejściu Buddy Śakjamuniego Mahakaśjapa uprosił, by ze względu na konieczność zebrania nauk mistrza nie podążali jego śladem. (2) Również sam Mahakaśjapa miał pozostać na ziemi, ukryty pod górą Kukkutapada by przekazać Maitreji, którego narodzin oczekiwał, szatę samego Gautamy. Poza tym, np. arhat imieniem Pindola Bharadwadzia, otrzymał polecenie pozostania na ziemi tak długo, jak długo istnieć będzie Dobre Prawo; za swe przewinienia Pindola został wypędzony z kontynentu Dziambudwipa, jednak kontynuuje swą działalność na innych kontynentach. (3)

Jak sugeruje Lamotte, w oparciu o te odosobnione przypadki powstało przekonanie, iż niektórzy z arhatów żyją o wiele dłużej niż przeciętny człowiek; wkrótce zaczęto ich też uważać za ustanowionych obrońców Dharmy. W czasie prześladowań albo upadku prawa mieli świadczyć o prawdziwej wierze i czynić cuda, aż do czasu, gdy nadejdzie Maitreja. Początkowo było ich czterech (np. wg Ekottaragama i Śariputrapariprćha byli to: wspomniani wyżej Mahakaśjapa, Pindola Bharadwadzia oraz Kundopadhanija i Rahula), później wymieniano ich ośmiu (np. w Manusrimulakalpa), szesnastu (już w tekstach mahajany, np. Mahayanawatara) i osiemnastu (w źródłach chińskich). Odkąd mahajana przejęła ich do swej mitologii, w ich miejsce zaczęto podstawiać szesnastu bodhisstwów, nazywanych mianem "szesnastu szacownych osób" (Szodaszatpurusza). To od nich można bezpośrednio wywieść funkcjonowanie pojęcia bodhisattwy w myśli mahajanistycznej.

Zgodnie z tym, co napisałam na początku, bodhisattwa jest istotą oddaną poszukiwaniu wiedzy doskonałej, której poznanie równa się osiągnięciu stanu buddy. W hinajanie istota taka ślubuje zostać buddą i oddaje się różnorakim praktykom. W mahajanie dochodzi do tego jeden warunek o kapitalnym znaczeniu: jest to ślub całkowitego, absolutnego poświęcenia siebie dla dobra wszystkich pozostałych istot. Bodhisattwa, mogąc (teoretycznie) w każdej chwili dostąpić nirwany, odkłada to w nieskończoność, by najpierw doprowadzić tam wszystkie istoty. U podstaw idei arhata leży zaś przekonanie, iż każdy musi sam zająć się swoim zbawieniem, gdyż istota, która nie jest zdolna uratować siebie, nie zdoła też osiągnąć tego dla innych. Arhat, "samotny jak nosorożec na pustkowiu"(4), praktykował w całkowitym odosobnieniu, porzuciwszy rodziców i dzieci.
Adeptów Hinajany nazywano śrawakami (śrawaka, od rdzenia śru, słuchać), gdyż tylko słuchali nauk Buddy i praktykowali stosownie do jego poleceń. W przeciwieństwie do nich, bodhisattwa swe zbawienie widzi w ratowaniu innych, ono staje się jego praktyką wiodącą do oświecenia. Zgodnie ze ślubami bowiem, które musi złożyć każdy bodhisattwa, dopóki na świecie istnieć będą istoty poddane kołowrotowi wcieleń, on sam nie może ich opuścić, by stać się buddą. Śluby bodhisattwy w najprostszym ujęciu to powstrzymanie się od czynienia zła, poświęcenie się czynieniu dobra i działanie zawsze dla dobrych innych istot, które w konsekwencji prowadzi do odsuwania wstąpienia w nirwanę do końca czasu.(5) Niektórzy bodhisattwowie przyjmowali przy tym jeszcze dodatkowe, indywidualne śluby -- np. Budda Amitabha, jako bodhisattwa Dharmakara obiecuje utworzyć Czystą Krainę, po to, by odrodzone w niej istoty mogły wysłuchiwać nauk Buddy.

Kolejną cechą odróżniającą ideał mahajany od ideału hinajany jest fakt naturalnie wynikający z wyżej podanych założeń, iż bodhisattwów, a także i buddów, mogło być jednocześnie nieskończenie wielu. Każdy mógł złożyć śluby i podjąć praktykę z nadzieją w sercu, co niewątpliwie sprzyjało rozpowszechnianiu nauk. Istotna była tutaj nauka o naturze Buddy (buddha-dhatu bądź buddhavamsa, buddhatwa), właściwej wszystkim istotom bez wyjątku, co oznaczało praktyczną możliwość osiągnięcia stanu buddy dla wszystkich. Doktryna ta w pełni została rozwinięta dopiero przez Sutrę nirwany.

Najczęściej uznaje się, iż wprowadzenie ideału bodhisattwy w czasach powstawania teorii mahajanistycznych było swego rodzaju reakcją na dewaluację ideału arhata. Jednak, zgodnie z tradycją, krytyki co do niedoskonałości arhata pojawiły się już w ciągu pierwszych dwóch stuleci po nirwanie Buddy -- zarzucano (np. grupa mnichów z Waisiali) arhatom, iż podlegają pewnym formom fizycznej nieczystości, niewiedzy i zwątpieniu oraz stwierdzano, iż istnieją inne sposoby praktykowania niż tylko trzymanie się Ośmiorakiej Szlachetnej Ścieżki. Praktyką, która stała się podstawowa dla bodhisattwy było ćwiczenie się sześciu paramitach, później rozszerzonych do dziesięciu. Można tu wspomnieć też o cnotach, jakimi miał się charakteryzować człowiek podążający drogą bodhisattwy w swoim stosunku do pozostałych ludzi; było to przede wszystkim, oczywiście, miłosierdzie (maitri), następnie współczucie (karuna), radość (mudita) i powściągliwość emocjonalna (upeksza).

Wraz z rozwojem doktryny mahajany zaczęto wyjaśniać, w jaki sposób możliwa jest pomoc bodhisattwy dla innych istot -- stworzona została doktryna o przekazaniu zasług, nagromadzonych przez bodhisattwę (parinamana).(6) W większości objaśnień przyjmowano, że od pewnego etapu swej praktyki bodhisattwa mógł przyjąć dowolną formę w każdym ze światów, by działać tam dla dobra jego mieszkańców. Z tą nauką wiąże się teoria o "dziesięciu ziemiach" (daśa-bhumi). Za klasyczne można tu uznać ujęcie, jakie przedstawia Daśabhumika-sutra (albo Daśabhumiśwara), która jest szóstą, najstarszą, częścią Sutry awatamsaka(7) w całości zachowaną w sanskrycie.
Bohaterem jej jest bodhisattwa Wadźragarbha. Tekst składa się z dziesięciu rozdziałów, opisujących dziesięć ziem, tzn. dziesięć etapów duchowego rozwoju bodhisattwy; z każdą z nich łączy się jedna z paramit, czyli doskonałości. Nakamura wskazuje, że początkowo było tylko siedem bhumi, gdyż w siódmej uznaje się, iż praktykujący osiągnął już zdolności, dzięki którym może wkroczyć w nirwanę -- powstrzymuje się jednak od tego, by dotrzymać swoich ślubów. Poza tym, począwszy od siódmej ziemi, bodhisattwa nie jest już w stanie utracić swej doskonałości, osiągnięcie nirwany staje się pewne.

Bodhisattwa rozpoczyna swą wędrówkę po dziesięciu ziemiach bezpośrednio po wzbudzeniu w sobie pragnienia dostąpienia stanu buddy (bodhicitta). W każdej z ziem oddaje się doskonaleniu w kolejnej paramicie; dopiero opanowawszy doskonałość przypisaną danej ziemi może wstąpić na kolejny szczebel. Nazwy dziesięciu ziem oraz doskonałości, które są celem praktyki w każdej z nich, brzmią jak następuje:
pramudita (radosna) -- doskonałość daru (dana),
vimala (nieskazitelna) -- doskonałość moralności (śila),
prabhakari (dająca światło) -- doskonałość cierpliwości (kszanti),
arciszmati (promieniująca) -- doskonałość energii (virya),
sudurjaya (bardzo trudna do zdobycia) -- doskonałość medytacji (dhyana),
abhimukhi (zwrócona twarzą) -- doskonałość mądrości (pradźnia),
duramgama (daleko idąca) -- doskonałość w posługiwaniu się środkami wiodącymi do wyzwolenia (upaya-kauśalya),
acala (nieruchoma) -- doskonałość wzniosłego postanowienia (pranidhana),
sadhumati (obdarzona pozytywnymi myślami) -- doskonałość cudownej mocy (bala)
i dharmamegha (obłok dharmy) -- doskonałość zupełnego poznania (dźniana).(8) Dodatkowo np. w ziemi piątej bodhisatwa opanowuje naukę Czterech Szlachetnych Prawd; na każdym etapie uzyskuje cudowne umiejętności.(9)

Objaśnianiu pojęcia bodhisattwy poświęcona jest także jedna z trzech istniejących wersji sutry Awatamsaka, tzw. Gandawyuha-sutra, w rzeczywistości jej część ósma, która należy do kategorii tzw. waipulya-sutra, czyli sutr obszernych. Jej bohaterem jest syn kupiecki Sudhana, który, pragnąc dowiedzieć się, na czym polega praktyka bodhisattwy, odwiedza pięćdziesiąt trzy osoby, tak zwanych spolegliwych przyjaciół (kalyana-mitra) i prosi o pouczenie. Od każdego z nich otrzymuje jakąś naukę; ciekawe jest, że wśród owych przyjaciół są zarówno kobiety, jak i mnisi, królowie i bodhisattwowie, a także jedna kurtyzana. W swych wywodach wszyscy sławią przede wszystkim bodhisttwę Samantabhadrę, a ostatni rozdział Gandawjuhy, jest hymnem pochwalnym na jego cześć.(10)

Do tekstów opisujących etapy rozwoju umysłu bodhisattwy należy także Bodhicaryavatara Śantidewy, tekst pochodzący z ósmego wieku. Daty życia Śantidewy można przyjąć na okres pomiędzy 685 a 763 rokiem ne. Źródła dotyczące samego autora zachowały się właściwie tylko po tybetańsku, ale tekst istnieje zarówno w sanskrycie, jak i po tybetańsku i chińsku (przy czym rozdział ostatni, dziesiąty, jest uznawany za nieautentyczny). Przedstawia drogę bodhisattwy w dziesięciu rozdziałach wierszem, podobnie jak i w innych tekstach łącząc etapy doskonalenia się praktykującego z uzyskiwaniem dziesięciu doskonałości.

Kolejną modyfikacją doktrynalną, jaką wprowadziła Mahajana jest teoria o potrójnym ciele buddy (trikaya), która stanowiła jedno ze źródeł rozbudowania panteonu buddów i bodhisattwów. Według tej teorii najdoskonalsze jest kosmiczne, absolutne ciało Buddy (dharma-kaja), które trwa w nieskończoność. Jego emanacją są kolejne ciała -- "ciało przemienione" (nirmana-kaja), którym był Budda Śakyamuni oraz pośrednie między nimi "ciało przyjemności" (sambhoga-kaja), którym Budda cieszy się w wyniku nagromadzenia w ciągu niezliczonych eonów niezmierzonych zasług. Inaczej można powiedzieć, iż "ciało przyjemności" jest formą, w jakiej dharma-kaję mogą oglądać bodhisattwowie w niebie Tuszita. Ciału doskonałemu odpowiadają tzw. dhjani-buddha, czyli buddowie medytacyjni(11), ciału ziemskiemu tzw. manuszi-buddha, czyli buddowie-ludzie, zaś "ciału przyjemności" -- tzw. dhjani-bodhisattwa, bodhisattwowie medytacji. Wymienia się ich najczęściej w grupie pięciu i są to: Samantabhadra, Wadźrapani, Ratnapani, Awalokiteśwara i Wiśvapani; ci bodhisattwowie pod wieloma względami różnią się od pozostałych. Wokół tego systemu powstał jednakże ogromny panteon buddów i bodhisattwów, ich różnego rodzaju aspektów i emanacji, obdarzonych określonymi cechami, atrybutami, emblematami. Przypisywano im zamieszkiwanie ustalonych części świata bądź nieb, łączenie się w ustalone grupy, posiadanie wierzchowców; naturalnie ustaliły się jednocześnie sposoby kreowania wyobrażeń, które te cechy uwidaczniały.

Jednym z najbardziej czczonych bodhisattwów był Samantabhadra, który jest dhjani-bodhisattwą odpowiadającym najwyższemu z dhjani-buddów, Wairocianie. Obdarzony jest wszechogarniającą dobrocią, a przedstawia się go z rękami ułożonymi w mudrę (znak) dobroczynności (wara), często o ciele w kolorze zielonym bądź żółtym, z błękitnym lotosem w dłoni, siedzącego na słoniu. Wraz z pozostałymi dhjani-bodhisattwami zamieszkiwać miał w niebie Rupadhatu .(12)
Mitologia buddyjska nie kończy się, oczywiście, na buddach i bodhisattwach; dla mahajany charakterystyczne jest przyjmowanie różnego rodzaju bóstw, którym nadano buddyjski charakter.(13)

Na koniec tej krótkiej pracy, która usiłuje choć dotknąć najważniejszych aspektów pojęcia bodhisattwy, chciałabym jeszcze raz zwrócić uwagę na to, co sprawia, że jest ono tak istotne. Mahajana jest bowiem nazywana również bodhisattwa-janą, czyli wozem bodhisattwy. W ujęciu tej postaci tym skupiają się wszystkie najważniejsze punkty doktryny mahajany: przede wszystkim przejście od ideału samodzielnego i egocentrycznego zdobywania oświecenia drogą trudnych praktyk (które pochłaniać miały niezliczone wcielenia, co w praktyce odsuwało oświecenie w nieskończoność) do ideału całkowitego poświęcenia się dobru innych (uczynionego praktyką prowadzącą, paradoksalnie, do oświecenia). Oczywiście, pojęcie bodhisattwy było używane już w hinajanie, ale tam ideał poświęcenia ograniczał się do tych istot, których nie mogło być więcej niż jedna w jednej epoce.

Kolejnym ważnym punktem jest nieustanne i konkretne doskonalenie się bodhisattwy oraz służąca temu praktyka paramit, która zastąpiła Ośmioraką Szlachetną Ścieżkę (arya-asztangomarga) hinajany. Wspomniana została tylko niezwykle istotna teoria o naturze buddy, właściwej wszystkim istotom; jej ważność polega na tym, że dawała możliwość osiągnięcia stanu buddy wszystkim, nie tylko osobom predestynowanym do tego. Dalej, należy zwrócić uwagę na stworzenie teorii wyjaśniających możliwość pomagania innym istotom przez przekazywanie nagromadzonych zasług (parinamana oraz potrójnego ciała, której powstanie z pewnością miało duży wpływ na stopniowe i coraz większe rozbudowywanie kultu niezliczonych buddów, bodhisattwów i innych bóstw (takich jak królów obrońców prawa itp.). Trudno jednak byłoby wyczerpać wszystkie aspekty tego tak złożonego i bogatego zjawiska, jakim jest kult bodhisattwy w buddyzmie.

Przypisy
1. Słowo jataka powstało przez dodanie sufiksu derywacyjnego -ka do słowa jata, o znaczeniu narodziny (od pierwiastka jan, rodzić się, rodzić).
2. J. Przyluski, Le concile de Rajagrha, za Lamottem.
3. S. Levi, Les seize Arhat, za Lamottem.
4. Określenie, często używane w tekstach buddyjskich w stosunku do arhata.
5. O ślubach bodhisattwy mówi np. Brahma-jala-sutra, a także Bodhisattwabhumi, tekst, za którego autora uznaje się Maitrejanathę.
6. O doktrynie tej mówi się np. w Saddharma-pundarika-sutra i Mahajana-sutralamkara (za Nakamurą, pozycja 8 w bibliogrrafii).
7. Przypuszcza się, że części tej sutry powstawały jako odrębne całości, które później zostały połączone w jedną całość, prawdopodobnie w IV wieku ne, w Azji centralnej. Całość w sanskrycie nie zachowała się, istnieją za to trzy tłumaczenia chińskie (za Mizuno).
8. Tłumaczenie nazw doskonałości za Mejorem.
9. Wersja przedstawiona przez Dasiabhumikę nie jest jedyna -- istnieje np. również teoria pięćdziesięciu dwóch etapów wędrówki bodhisattwy, na którą składa się dziesięć stopni wiary, dziesięć "siedzib", dziesięć stopni działalności, dziesięć stopni przekazu zasług, dziesięć ziem i dwa stany najwyższego oświecenia (za Nakamurą, pozycja 7 w bibliografii).
10. Pod nazwą Bhadracarja-pranidhana rozdział ten stał się bardzo popularny jako samodzielny utwór (np. w Chinach).
11. Najczęściej uznaje się, że są to: Wairoćana, Akszobhja, Ratnasambhawa, Amitabha, Amoghasaiddhi (za Alice Jetty).
12. Za Alice Jetty.
13. Np. w Japonii już na dość wczesnym etapie rozwoju buddyzmu, bo już w pierwszej połowie VIII wieku uznano iż bogini Amaterasu, protoplastka rodu cesarskiego, jest tożsama z Buddą Vairocana (wg Kashiwary i Sonody).

Bibliografia:
1. Hirakawa Akira, Indo bukkyoshi, Tokyo1991.
2. Jetty, Alice, The Gods of Northern Buddhism, New York 1988.
3. Kashiwara Yusen i Sonoda Koyu, Nihon meiso retsuden, Tokyo 1972.
4. Lamotte, Etienne, History of Indian Buddhism, Universite Catholique de Lovain 1988.
5. Mejor, Marek, Buddyzm, Warszawa 1980.
6. Mizuno Kogen, Butten kaidai jiten, Tokyo 1991.
7. Nakamura Hajime, Bodhisattva path, artykuł w: Encyclopaedia of Religion, pod red. Eliade, Mircea.
8. Nakamura Hajime, Bukkyogo daijiten, Tokyo 1987.
9. Nakamura Hajime, Mahayana Buddhism, artykuł w: Encyclopaedia of Religion, pod red. Eliade, Mircea.
10. Słuszkiewicz, Eugeniusz, Opowieści buddyjskie, Warszawa 1982.

Do Sutry serca